Polonya Anayasa Mahkemesi krizinde kontrol savaşı
Polonya Anayasa Mahkemesi krizi, yargıçların mahkeme yönetimi üzerindeki karşılıklı kontrol iddiaları ve cumhurbaşkanının müdahalesiyle derinleşti.
Polonya’da on yıldır süren Anayasa Mahkemesi yetki tartışması, hafta sonu yaşanan gelişmelerle daha da sertleşti. Bir grup yargıç mahkeme yönetimini görevden almaya çalışırken binaya polis konuşlandırıldı. Cumhurbaşkanı Karol Nawrocki ise Senegal ziyaretini yarıda keserek Varşova’ya döndü.
Krizdeki bir sonraki kritik aşamanın 3 Kasım Salı günü yaşanması bekleniyor. Mevcut parlamento çoğunluğu tarafından seçilen ancak cumhurbaşkanı tarafından göreve başlatılmayan beş yargıçtan biri olan Anna Korwin-Piotrowska, mahkemenin 2027 bütçesini görüşmek üzere genel kurul toplantısı çağrısı yaptı. Mahkeme Başkanı Bogdan Swieczkowski ve yönetim, Korwin-Piotrowska’nın bu toplantıyı düzenleme yetkisini tanımıyor.
Anayasa’ya aykırı yasaları iptal edebilme ve hükümet ile parlamentoyu bağımsız biçimde denetleme yetkisine sahip mahkemenin yapısı konusundaki anlaşmazlık 2015’e uzanıyor. O dönemde hem görevden ayrılan merkez hükümet hem de iktidara gelen sağcı Hukuk ve Adalet Partisi (PiS), mahkemeye tartışmalı atamalar yaptı. PiS’in sekiz yıllık iktidarında yargı sisteminde gerçekleştirilen kapsamlı değişiklikler, siyasi müdahale endişelerine yol açtı ve Polonya’yı hukukun üstünlüğü konusunda Avrupa kurumlarıyla uzun süre karşı karşıya getirdi.
Donald Tusk’ın 2023’te göreve gelen koalisyonunun temel vaatlerinden biri bu reformları geri çevirmekti. Avrupa yanlısı hükümet, yargı bağımsızlığının yeniden tesis edilmesini demokratik kurumların onarılmasının merkezine koydu. Ancak hükümetin mevcut yapısıyla mahkemenin meşruiyetini tanımaması ve sistemi yasalarla değiştirme girişimleri, muhalefetle bağlantılı cumhurbaşkanları tarafından engellendi.
Mevcut kilitlenmenin odağında, Nawrocki’nin yemin ettirmeyi reddettiği beş yargıç bulunuyor. Yargıçlar daha sonra cumhurbaşkanının katılımı olmadan yemin etti ancak mahkeme yönetimi, davalara bakmalarına izin vermedi. Avrupa Konseyi’nin anayasa konularında danışma organı olan Venedik Komisyonu, ekim ayında yayımladığı görüşte cumhurbaşkanının atama sürecindeki rolünü, usulüne uygun seçilmiş yargıçların görevlerine başlamasını engellemek için kullanamayacağı sonucuna vardı.
PiS ve Cumhurbaşkanı Nawrocki ise Tusk hükümetini, mahkeme yönetimini kendisine yakın yargıçlarla değiştirmek için hukuka aykırı yöntemlere başvurmakla suçluyor.
Karşılıklı iddialar cuma günü, beş yargıcın mahkeme üzerindeki yetkilerini kullanmaya çalışmasıyla somut bir krize dönüştü. Korwin-Piotrowska, Başkan Swieczkowski ile yardımcısının görevlerini askıya aldığını duyurarak mahkemenin geçici başkanı olduğunu ilan etti. Mevcut yönetim bu adımı reddedince kurumun yönetimi üzerinde iki rakip otorite iddiası ortaya çıktı.
Ayrı bir gelişmede Adalet Bakanı Waldemar Zurek, Swieczkowski ile yardımcısı Bartlomiej Sochanski’nin yargı dokunulmazlıklarının kaldırılmasını istedi. Bu adım, iki isim hakkında mahkemenin çalışmalarını engelledikleri iddiasıyla ceza soruşturması açılmasının önünü açabilir.
Açıklamanın ardından Varşova’daki mahkeme binası önünde protestolar yoğunlaştı. Muhalefet destekçileri, yeni seçilen yargıçların görevlerine başlamasına karşı haftalardır gösteri düzenliyordu. Kıdemli PiS yöneticileri kalabalığa katılırken polis de bina çevresindeki güvenlik önlemlerini artırdı.
Cumhurbaşkanı Nawrocki, Senegal’deki resmi ziyaretini yarıda keserek uçağının İspanya hava sahasından geri dönmesini emretti. Cumartesi sabahı erken saatlerde mahkeme binasına gelen Nawrocki, yönetimi devralmaya çalışan yargıçların yetkisini reddetti ve mahkeme başkan yardımcısının binaya girmesine yardımcı oldu.
Nawrocki, cumartesi sabahı saat 05.00’ten kısa süre sonra yayımladığı açıklamada, “Dün gece Polonya’nın anayasal düzeni ihlal edildi ve anayasal bir devlet kurumu zorla ele geçirildi” ifadelerini kullandı. Cumhurbaşkanı, polisin binadan çekilmesini istedi ve parlamento grubu liderleriyle acil görüşmeler yapılacağını duyurdu.
Başbakan Tusk ise aynı gün akşam yayımladığı televizyon konuşmasında müdahaleyi savundu. Tusk, PiS ile PiS’e yakın eski Cumhurbaşkanı Andrzej Duda ve halefi Nawrocki’yi krizi sürdürmekle suçladı. Mahkemenin PiS döneminde oluşturulan yapısının gerçek bir mahkeme olmadığını belirten Tusk, yasama yoluyla çözüm arayışlarının defalarca engellendiğini söyledi.
Helsinki İnsan Hakları Vakfı, hükümetin cuma günkü müdahalesinin mahkemenin otoritesini yeniden tesis edip etmeyeceğini sorguladı ve gerilimin tırmanmasını “son derece zararlı” olarak nitelendirdi. Kurum, yargıçlarla cumhurbaşkanının mahkeme binası önündeki karşılaşmalarının devlet kurumlarının itibarını ve otoritesini zedelediğini bildirdi.
Avrupa Komisyonu cumartesi günü Polonya parlamentosunun mahkeme yargıçlarını seçme yetkisini destekledi. ABD’nin Varşova Büyükelçisi Tom Rose ise bina önündeki kalabalıkların zaten istikrarsız olan durumu daha da kötüleştirebileceği uyarısında bulundu. Rose, Washington’un Polonya’nın içişlerine müdahale etmeyi amaçlamadığını belirterek kontrolden çıkacak bir çatışmanın ülkenin ihtiyaç duyduğu son şey olduğunu söyledi.
2027’de yapılması planlanan parlamento seçimleri yaklaşırken Tusk koalisyonu, yargı bağımsızlığını yeniden tesis etme vaadini yerine getirme baskısıyla karşı karşıya. Muhalefet ise hükümetin müdahalesine karşı çıkmayı temel siyasi başlıklardan biri haline getirdi. Tusk, ağustos ayında yeni seçilen yargıçların, süreç zarif olmasa bile, eylül ayına kadar mahkemedeki görevlerine başlamalarını sağlamaya kararlı olduğunu açıklamıştı.
Nawrocki cumartesi öğleden sonra parlamento grubu liderleriyle olası çözüm yollarını görüşmek üzere toplantılar yaptı. Sol görüşlü Razem ile aşırı sağcı Konfederasyon gibi birbirinden farklı partilerin gündeme getirdiği öneriler arasında, mevcut tüm yargıçların değiştirilmesini ve yeni heyetin partiler arası uzlaşıyla atanmasını öngören anayasal bir yeniden yapılanma da yer aldı.









